Larrauri Mendotxe bidean

Hauek egin ditugu gaur:

- Historiari buruzko testu bat irakurri: "Altxaldi sozial gehiago: matxinadak"

- 139. araua: Euskal Herria izena

- 109. araua: Komunztadura aposizioetan

- Gero eta...-ago Vs Zenbat eta...-ago, orduan eta...-ago/hainbat eta...-ago

- Irakurri dugun testuan bost osagaiak eta ideia nagusiak bota 50 berbatan

Clara Campoamorri buruz zerbait ikasi dugu gaur: Espainian emakumeek boto eskubidea izan zezaten gehien lan egin zuena izan zen. Entzun dugun irratsaioan eskubide hori eskuratzeko egin zuen borroka azaldu digute. Horrekin batera bere biografiaren datu interesgarriak ere jaso ditugu.

Portuetan euskara bizirik zegoen. Hori nabarmendu zuen Koldo Izagirre idazle pasaitarrak herenegun, Pasaiako Udal Euskaltegiak antolatutako Kultur Astearen harira egindako hitzaldian. Portuaren eta euskararen arteko loturan gaitzat hartuta, ibilbide historikoa egin zuen Izagirrek, Pasaiakoari erreferentzia eginez.

Denboran atzera, portuetan zamaketariak, batelariak, amarratzaileak, marinelak eta beste hamaika lanbideetako jendea zegoen. Laneko hizkera zuten, hizkera profesionala; euskaraz, jakina: «Pasaiako portuak hizkera oso aberatsa zuen, baina pixkanaka galtzen joan da, orain ez dago hizkera aberatsik. Zergatik? Lanbideak desagertu direlako».

Gune poliglotak

Portuetara munduko txoko guztietako pertsonak joaten dira, bakoitza bere hizkuntzarekin. Horregatik esaten da portuak poliglotak direla, hizkuntza asko topatzen diren guneak izaten baitira. Pasaiakoa ere horrelakoa da, eta lehen are gehiago: «'Eunon'; eta erantzuna, 'eutampoco'. Horrelako hitz jolasak sortzen ziren».

Ingelesa ere asko entzuten zen Pasaiako portuan, eta horren haritik anekdota polita izan zuen hizpide Izagirrek: «Orain mundu guztiak ok esaten du, oso hedatua dago. Lehen, ordea, Pasaiako portuan denek all right esaten zuten. Bozgoragailutik galdera egiten zuten eta denek horixe erantzuten zuten, dena ondo zegoela adieraziz».

Hari berari tiratuz, beste anekdota bat ere kontatu zuen: «Amarradoreek istorio asko zituzten, denbora libre asko zutelako, batik bat. Horietako bat hauxe da: lehen ontzitik kable bat botatzen zen eskuz lurrera, eta kable horrek pilota bat izan ohi zuen. Amarratzaileak pilota bat hartu behar zuen hanken artean. Amarratzaileak lehorretik honela esaten zion ontzian zegoenari: 'ota estatxa!', eta horrek ez zion ulertzen. Behin eta berriz errepikatu zion, eta ezer ez. Halako batean, horrela esan zion: 'English spoken?', eta besteak pozik baietz erantzun. Orduan, horrela galdetu zion amarradoreak: 'Orduan bota estatxa!'. Euskara ingelesa bezain internazionala iruditzen zitzaion amarradore hari».

Borrokarako lekua

Portuak, eta beraz, Pasaiako portua ere, borrokarako lekuak ziren, borroka linguistikorako, alegia. Hizkuntzen arteko dominazio harremana zegoen, Pasaiakoan euskararen eta gaztelaniaren artekoa. «Bira hitza, esaterako, portuko hizkera da, langileen termino bat, herria hitza den bezalaxe».

Gaztelania pixkanaka-pixkanaka Pasaiako portuan lekua hartzen joan zen. Noiz, baina? : «Ziurrenik makinariari bira esan beharrean gora eta horrelakoak esaten hasi zirenean». Portuko euskara adituentzako ez dela interesgarria izan iritzi dio Izagirrek: «Adituak ez dira hortaz arduratu, pobreen hizkera kontsideratu izan dute». Ignacio Garmendiak Irudidun Itxas-Iztegia egin zuela aipatu zuen, «bere aurretik egin ziren hiztegiak bezalakoa zen, ez zuen inguruan zuen hiztegia bildu».

Barrutiei buruz ere hitz egin zuen, Antxori buruz: «Bertan toki askotako jendea biltzen zen eta portuko premiek sortu zuten». Aurten, gainera, 120 urte beteko ditu Antxok.

Iturria: Oarsoaldeko Hitza

Gaur astean zehar gerundioa lantzeko egindako ariketak zuzendu eta komentatu ditugu. Aste honetan ikusi dugu gaztelaniaz ere txarto erabiltzen dugula gerundioa eta, beraz, kontuz ibiliko garela itxulpenak egiterakoan. Bestalde, gerundioaren kontzeptua euskaraz adierazteko hainbat modu dugu, eta ez soilik -T(Z)EN ezaguna.

Mugagabea izan da gaurko bigarren gaia. Aspaldiko lagun hau, euskararen gramatikaren zutabeetako bat, goitik behera kontrolatu behar dugu, inongo akatsik gabe. Testuak arretaz irakurriz, ariketak eginez, eta ondo idatziz lortuko dugu.

Euskaraz, berez, ez dago inguruko hizkuntzen gerundioaren parekorik; honen ordez, euskarak beste zenbait baliabide erabiltzen ditu. Hala ere, batzuetan, inguruko hizkuntzen eraginez, baliabideok ez dira behar bezala erabiltzen. Hori dela eta, atal honetan gaztelaniazko gerundioa adierazteko erabiltzen diren hizkuntza-baliabiderik ohikoenak aztertuko ditugu banan-banan. Hona hemen:

1) -T(Z)EN: Gauza bera esaten jarraituko dut

2) -(E)Z/-(A)Z: Kristala apurtuz sartu dira

3) -TA, -DA/-(R)IK, -KI: Hori jakinda, nola ez didazu esan?

4) -(E)AN: Lanok amaitu ezinean gabiltza

5) -(E)LA: Hantxe gelditu ginen denok, zer egin ez genekiela

6) -(E)LA(RIK): Gelan sartu zen, grabagailua eskuan [zuela(rik)]

7) BARREZKA, BARREZ, BARRETAN, BARRE BATEAN...

Estilo liburuek eta zenbait autorek zera diote: gerundiozko mendeko esaldi gehiegi erabiltzeak estiloari ukitu zaharkitua ematen dio eta esaldiak luzatu egiten ditu, eta honek testua astuntzen eta iluntzen du. Hala ere, Administrazioko idazkietan ugaria da gerundioaren erabilera, bai gaztelaniaz, bai euskaraz, beste egitura batzuen kaltetan. Baina, gehiegizko erabilpen horretaz gain, txarto erabilitako erdal gerundio askoren kalkoa ikusten da maizegi euskaraz.

Eta zer dela eta hau? Bada, sarri askotan, itzultzerakoan eta arlo jakin batzuetan are gehiago, oharkabean gaztelaniazko idazkerari lotzen gatzaizkio, jakin gabe gaztelaniaz ere gramatika akats ugari egiten dela.

Behin baino gehiagotan aipatu izan dugu hizkuntza bakoitzak bere estiloa duela; beraz, gaztelania eta euskara, hizkuntza bi, estilo bi, desberdinak. Gaurko gaiarekin lotuta: hizkuntza bakoitzak gerundioa egiteko dituen sistemak ezagutzea eta errespetatzea behar-beharrezkoa da. Horretarako, gaztelaniaz ikusten ditugun gerundioak ondo eginak dauden ala ez, eta esaldiaren esanahia jakitea ezinbestekoa dugu horren ordaina euskaraz zuzen emateko.

Hiztegi honen xede nagusia, Literaturaren teoria, historia eta kritikaren berri emateko euskaraz garatu den lexikoa agertzea, finkatzea eta azalpen testuetan erabiltzea da. Literatura terminoen edukia euskaraz ematearekin batera, egileek lehentasuna eman diote, euskal literaturari atxikiriko azalpenak, adibideak eta ereduak eskaintzeari. Era berean, ahalegin berezia egin dute literaturari buruzko ikaskuntzen garapenaren berri eguneratua emateko, hala nazioarte mailakoa, nola euskal esparrukoa.

Literatura-terminoen hiztegia

Joan zen astean ikusitako kontzeptu guztiak praktikan ikusi ditugu "Nafarrete" testuan: azalpena, kontaketa, interaktibotasuna eta autonomia, deixia, anaforak eta kataforak, lehen eta bigarren planoak, markatze-motak, eta iraganeko aditz-motak. Horretaz gain, beste bi kontzeptu ere ikusi ditugu: alde batetik, etorkizunaren markaren erabilera desberdinak (zalantza adierazteko ere erabili daiteke: hiru urte izango nituen); eta, bestetik, kontaketa-aditzak orainaldian.

Hauexek dira orain arte ikusitako kontzeptuak:

- Azalpena/Kontaketa

- Interaktibotasun/Autonomia

- Deiktikoak

- Anaforak/Kataforak

- Lehen planoa/Bigarren planoa

- Markatzeak: isokronikoa, atzeranzkoa eta aurrerazkoa

- Aditz-motak:iragan puntuala (zegoen, zen, zuen)/iragan burutua (egin genuen, joan nintzen)/iragan ez-burutua (jaten zuten, altxatzen zen)

Aditz-kohesioa ikusi dugu gaur. Hau da, nola kontaketetan aditz-mota bat ala bestea erabilita denborarekin joka dezakegun .

Alde batetik, lehen planoa eta bigarren planoa ditugu: markoaren edo eskenatokiaren berri ematen du bigarren planoak; marko horretan garatuko da lehen planoa.

Bestetik, markatze isokronikoa, markatze atzeranzkoa eta markatze aurreranzkoa ditugu:

- Markatze isokronikoan aditz guztien denborak istorioaren “baitakoak”dira, ez garamatzate kontaketaz kanpoko denboretara: ez atzera (lehenaldira) eta ez aurrera (geroaldira).

- Markatze atzeranzkoak istorioaz kanpoko aldira garamatza –atzerantz, istorioa hasi baino lehenagoko aldira–; gaztelaniaz,
“pretérito pluscuamperfecto” erabili ohi da horretarako. Euskaraz badago forma bat gaztelaniazko “pluscuamperfecto” horren baliokidea dena: partizipioa + a(k) + izan iragana (emana zuen).

- Markatze aurreranzkoak kontatzen ari direnak baino aurreragokoen (geroagokoen) denbora markatzen du –gertaerak aurreratzen dizkigu–.